CNC tezgahı hurdasından başta hurda demir, dökme demir, çelik, bakır ve alüminyum olmak üzere farklı metal grupları elde edilebilir. CNC hurdası içinde en yüksek ağırlığı genellikle tezgah gövdesi, tabla, kolon ve diğer taşıyıcı parçalar oluşturur. Servo motorlar, elektrik panosu, güç kabloları, miller ve hareket sistemleri ise farklı metal içerikleri nedeniyle ayrıca değerlendirilir. Hurda fiyatları belirlenirken tezgahın toplam ağırlığından çok geri kazanılabilir metal türleri, net ağırlık ve parçaların mevcut durumu dikkate alınır.
CNC torna, CNC freze ve işleme merkezi gibi makinelerin yapıları birbirinden farklıdır. Ağır talaşlı imalat için kullanılan makinelerde döküm gövde miktarı artabilirken daha kompakt tezgahlarda çelik sac muhafaza, elektrik ekipmanı ve farklı hareket sistemlerinin toplam ağırlıktaki payı değişebilir. Bu nedenle aynı fiziksel büyüklükte görünen iki CNC tezgahından aynı miktarda hurda metal çıkması beklenmemelidir.
CNC Tezgahı Hangi Ana Parçalardan Oluşur?
CNC tezgahlarının temel parçaları ana gövde, tabla, kolon, iş mili, servo motorlar, hareket vidaları, lineer kızaklar, rulmanlar, takım değiştirme sistemi, elektrik panosu, kontrol birimi ve kablolardır. Tezgah tipine göre talaş konveyörü, soğutma tankı, pompa ve hidrolik ünite gibi yardımcı sistemler de bulunabilir.
Ana gövde, kesme işlemi sırasında oluşan titreşimleri ve mekanik yükleri taşıyan temel yapıdır. Bu nedenle birçok ağır CNC tezgahında dökme demir gövde tercih edilir. Döküm yapı yüksek kütlesi sayesinde titreşimlerin azaltılmasına yardımcı olur. Bazı makinelerde ise döküm tabanla birlikte çelik konstrüksiyon ve sac muhafaza parçaları kullanılabilir.
Hareket sisteminde servo motorlar, bilyalı vidalar, lineer kızaklar, kaplinler ve rulman grupları birlikte çalışır. Bu parçalar iş milinin veya tablanın belirlenen eksenlerde hassas hareket etmesini sağlar. Bilyalı vida ve kızak sistemlerinin önemli bölümü çelik esaslıdır.
Elektrik panosu ve kontrol sistemi ise mekanik gövdeden tamamen farklı bir malzeme yapısına sahiptir. Pano içinde kablolar, bakır bağlantılar, güç elektroniği, kontaktörler, sürücüler ve elektronik kartlar bulunabilir. CNC hurdası ayrıştırılırken bu bölümün ana gövdeyle birlikte değerlendirilmemesi gerekir.
CNC Gövdesinden Hangi Hurda Metaller Çıkar?
CNC gövdesinden ağırlıklı olarak dökme demir ve çelik esaslı hurdalar çıkar. Tezgah tabanı, kolon ve bazı taşıyıcı parçalar dökümden üretilebilir. Kapılar, muhafaza panelleri, talaş korumaları, bağlantı plakaları ve yardımcı şaselerde ise çelik sac kullanımı yaygındır.
Hurda demir miktarı tezgahın büyüklüğüne ve üretim yapısına göre ciddi biçimde değişebilir. Ağır işleme merkezlerinde gövdenin yüksek kütlesi toplam hurda ağırlığının büyük bölümünü oluşturabilir. Küçük CNC tezgahlarında ise elektrik, motor ve yardımcı sistemlerin toplam ağırlıktaki payı daha yüksek olabilir.
Dökme demir ile çelik aynı demir esaslı grupta yer alsa da fiziksel özellikleri ve hurda sınıflandırması farklı olabilir. Döküm gövde daha kırılgan yapıdayken çelik parçalar şekillendirilebilir ve kaynaklanabilir özellik gösterir. Bu nedenle büyük CNC hurdası sökümlerinde döküm ve çelik parçaların ayrı hazırlanması daha doğru sınıflandırma sağlar.
Çelik geri dönüşümünün dünya ölçeği oldukça yüksektir. 2021 yılında dünya genelinde yaklaşık 680 milyon ton çelik geri dönüştürülmüştür. CNC tezgahları gibi ağır sanayi makinelerinden elde edilen hurda demir ve çelik parçalar da tekrar üretime kazandırılabilecek önemli metal kaynakları arasında yer alır.
CNC gövdesindeki boya, yüzey yağı ve hafif pas metalin geri dönüşüm niteliğini ortadan kaldırmaz. Buna karşılık plastik kapaklar, izolasyon, soğutma sıvısı, yoğun talaş ve diğer metal dışı maddeler net hurda demir ağırlığına dahil edilmemelidir.
Servo Motor ve Elektrik Aksamından Hangi Metaller Elde Edilir?
CNC tezgahlarında eksen hareketlerini sağlamak amacıyla servo motorlar kullanılır. Ayrıca iş milini döndüren ayrı bir ana motor bulunabilir. Motor yapısında bakır sargılar, elektrik çeliğinden stator bölümü, rotor, çelik mil, rulmanlar ve alüminyum veya döküm gövde yer alabilir.
Servo motor içindeki en dikkat çekici metallerden biri bakırdır. Sargılardaki bakır miktarı motorun gücüne ve tasarımına göre değişir. Bu nedenle bütün servo motorlar için sabit bir bakır oranı vermek doğru değildir. Kesin miktar ancak motor söküldükten ve sargı bölümü diğer parçalardan ayrıldıktan sonra belirlenebilir.
Bakırın yoğunluğu yaklaşık 8,96 gram bölü santimetreküp, alüminyumun yoğunluğu ise yaklaşık 2,70 gram bölü santimetreküptür. Aynı hacimdeki bakırın alüminyumdan yaklaşık 3,3 kat daha ağır olması, motor sargılarında kullanılan iletken türünün toplam ağırlığı önemli ölçüde değiştirmesine neden olur.
Elektrik panosu da bakır, alüminyum, çelik ve elektronik bileşenlerin birlikte bulunduğu bir bölümdür. Pano gövdesi çoğunlukla çelik sacdır. İç kısımda bakır baralar, güç kabloları, bağlantı terminalleri, sürücüler, kontaktörler ve elektronik kartlar bulunabilir. Bazı elektronik güç bileşenlerinde alüminyum soğutucu bloklar kullanılır.
Servo motor ve elektrik aksamı hurda demir grubuna doğrudan eklenmemelidir. Motor gövdesi ile bakır sargı, pano sacı ile kablolar ve elektronik parçalar ayrı malzeme yapısına sahiptir. Bu parçaların ayrılması CNC hurdası içindeki metal çeşitliliğinin doğru belirlenmesini sağlar.
Kablo, Mil ve Hareket Sistemleri Nasıl Ayrıştırılır?
CNC tezgahlarında ana enerji beslemesi, servo motorlar, iş mili motoru, sensörler ve kontrol ekipmanları arasında çok sayıda kablo bulunur. Güç kablolarında yüksek kesitli bakır veya alüminyum iletken kullanılabilirken sinyal ve kontrol kablolarında daha ince iletkenler yer alır.
Kablonun toplam ağırlığının tamamı metal değildir. Plastik veya kauçuk izolasyon da ağırlığın bir bölümünü oluşturur. Bu nedenle kablo hurdası değerlendirilirken net iletken oranı dikkate alınır. İzolasyonun yakılarak uzaklaştırılması yerine mekanik ayrıştırma yöntemleri kullanılmalıdır.
CNC tezgahlarındaki miller, bilyalı vidalar, lineer kızaklar, rulmanlar ve dişli parçaları büyük ölçüde dayanımlı çeliklerden üretilir. Bu parçaların yüzeylerinde sertleştirme veya farklı kaplamalar bulunabilir ancak yüzey kaplaması parçanın ana metal sınıfını değiştirmez.
Bilyalı vida sistemi mil, somun, rulman desteği ve servo motor bağlantısından oluşur. Sistem sökülürken hareket mekanizması içinde kalan yağlama maddeleri ve plastik koruyucular metal parçalardan ayrılmalıdır. Aynı şekilde lineer kızaklar üzerindeki plastik sızdırmazlık elemanları net çelik ağırlığına dahil edilmemelidir.
İş mili ve hassas hareket parçalarının doğrudan hurdaya ayrılmadan önce kullanılabilirliği de kontrol edilmelidir. Çalışır durumda olan iş mili, servo motor, takım değiştirici veya hareket sistemi bileşeninin ikinci el parça değeri yalnızca içerdiği metalin hurda değerinden yüksek olabilir.
CNC Tezgahı Hurdasının Değeri Nasıl Belirlenir?
CNC tezgahı hurdasının değeri tezgahın tipi, toplam ağırlığı, döküm gövde miktarı, çelik parçaların ağırlığı, motor sayısı, kablo miktarı, elektrik panosunun yapısı ve söküm durumuna göre belirlenir. Hurda fiyatları hesaplanırken bütün makineye tek bir kilogram fiyatı uygulamak farklı metal gruplarının gerçek değerini yansıtmaz.
İlk değerlendirmede CNC tezgahının çalışır durumda olup olmadığı kontrol edilmelidir. Kontrol ünitesi arızalı olsa bile servo motor, iş mili, takım değiştirici, sürücüler veya mekanik hareket parçaları kullanılabilir durumda olabilir. Yeniden kullanılabilen parçaların ekonomik değeri hurda metal değerinden farklıdır.
Tamamen hurdaya ayrılacak makinelerde gövde, servo motorlar, elektrik panosu, kablolar, miller ve alüminyum parçalar ayrı gruplandırılmalıdır. Döküm ve çelik gövde hurda demir kapsamında değerlendirilirken bakır içeren motor ve kablolar farklı sınıfta ele alınır.
Soğutma sıvısı, hidrolik yağ, plastik muhafazalar, conta ve elektronik olmayan metal dışı parçalar net metal ağırlığı olarak kabul edilmemelidir. Tezgahın içindeki talaş da işlenen malzemeye göre farklı bir metal içerebileceği için doğrudan ana gövde ağırlığına eklenmemelidir.
Büyük CNC tezgahlarında söküm koşulları toplam değerlendirmeyi etkileyebilir. Makinenin tesis içindeki konumu, kapı ve geçiş ölçüleri, kaldırma ekipmanı ihtiyacı ve parçalara ayrılmadan taşınıp taşınamayacağı operasyon maliyetini değiştirir.
CNC hurdası doğru ayrıştırıldığında ana gövdeden çıkan hurda demir ile servo motor, kablo, alüminyum parçalar ve elektronik ekipmanlar birbirine karışmaz. Böylece hurda fiyatları tezgahın toplam ağırlığı yerine metal türü, net miktar, kullanılabilir parça durumu ve söküm şartlarına göre daha doğru belirlenebilir.
