Çelik boru hatlarının sökülmesiyle karbon çeliği, paslanmaz çelik ve çeşitli alaşımlardan oluşan metal parçalar elde edilir. Boru gövdeleri, vanalar, flanşlar, dirsekler, bağlantı elemanları ve taşıyıcı sistemler toplam metal miktarının önemli bölümünü oluşturur. Hurda fiyatları belirlenirken hattın toplam ağırlığından çok metal türü, net ağırlık, malzemenin temizlik durumu ve söküm koşulları dikkate alınır.
Endüstriyel boru hatları su, buhar, basınçlı hava, doğal gaz, yakıt, yağ ve farklı proses akışkanlarının taşınmasında kullanılır. Hattın çalışma sıcaklığı, basıncı ve maruz kaldığı kimyasal ortam kullanılan metalin türünü belirler. Bu nedenle aynı tesis içerisinde farklı özelliklere sahip boru ve bağlantı parçalarıyla karşılaşmak mümkündür.
Boru Gövdesinden Hangi Hurda Metaller Çıkar?
Endüstriyel boru gövdelerinde en yaygın kullanılan metallerden biri karbon çeliğidir. Mekanik dayanımı ve farklı basınç koşullarına uyarlanabilmesi nedeniyle çok sayıda sanayi tesisinde tercih edilir. Kullanım ömrünü tamamlayan karbon çeliği borular hurda demir grubunda değerlendirilebilir.
Boru gövdesinin oluşturduğu metal ağırlığı çap, uzunluk ve et kalınlığına bağlıdır. Aynı uzunluktaki iki borudan et kalınlığı daha yüksek olan daha fazla metal içerir. Büyük çaplı endüstriyel hatlarda bu fark toplam tonaj üzerinde belirgin hale gelir.
Çeliğin yoğunluğu yaklaşık 7,85 gram bölü santimetreküptür. Bu nedenle büyük çaplı ve kalın cidarlı borular kısa uzunluklarda bile yüksek ağırlığa ulaşabilir. Tesis genelinde yüzlerce metre boru hattı bulunduğunda geri kazanılabilir çelik miktarı önemli seviyelere çıkabilir.
Boru yüzeyindeki boya, hafif pas veya koruyucu kaplama ana metalin yapısını değiştirmez. Buna karşılık boru içinde bulunan tortu, çamur, ürün kalıntısı veya katılaşmış proses maddeleri metal değildir. Tartım sırasında bu maddelerin gerçek metal miktarına dahil edilmemesi gerekir.
Karbon çeliği dışında paslanmaz ve farklı alaşımlı borular da bulunabilir. Bu nedenle yalnızca dış görünüşe göre bütün boruların aynı sınıfa alınması doğru bir yaklaşım değildir.
Flanş ve Vana Parçalarından Hangi Metaller Elde Edilir?
Flanşlar boruların birbirine veya ekipmanlara bağlanmasını sağlayan metal parçalardır. Çalışma şartlarına bağlı olarak karbon çeliği, paslanmaz çelik veya farklı alaşımlı çeliklerden üretilebilir. Büyük çaplı hatlarda kullanılan kalın flanşlar tek başına önemli bir metal ağırlığı oluşturabilir.
Vanaların yapısı daha karmaşıktır. Vana gövdesi dökme demir, karbon çeliği veya paslanmaz çelik olabilir. İç bölümde bulunan mil, disk, bilye, yay ve bağlantı elemanları ise gövdeden farklı metal yapısına sahip olabilir.
Bir vananın tamamını tek metal türü olarak değerlendirmek bu nedenle doğru değildir. Özellikle büyük endüstriyel vanalarda gövde ile iç mekanizmanın malzemesi ayrı kontrol edilmelidir. Paslanmaz parçaların normal çelikle karışması değer kaybına yol açabilir.
Flanşlarda kullanılan cıvata ve somunların önemli bölümü çelik esaslıdır. Ancak yüksek sıcaklık veya korozif ortamlar için üretilen bağlantılarda farklı alaşımlarla karşılaşılabilir. Conta, kauçuk ve diğer sızdırmazlık parçaları ise metal ağırlığına dahil edilmez.
Vana ve flanşlar hurdaya ayrılmadan önce yeniden kullanılabilir durumda olup olmadığı açısından da incelenebilir. Teknik olarak sağlam olan bazı parçaların kullanım değeri yalnızca içerdikleri metal miktarından daha yüksek olabilir.
Paslanmaz Çelik Borular Hangi Hurda Sınıfına Girer?
Paslanmaz çelik borular karbon çeliğinden ayrı sınıflandırılır. Paslanmaz çelik olarak tanımlanan malzemelerde en az yaklaşık yüzde 10,5 krom bulunur. Krom, metal yüzeyinde korozyona karşı direnç sağlayan koruyucu bir tabakanın oluşmasına yardımcı olur.
Endüstriyel tesislerde 304 ve 316 gibi farklı paslanmaz çelik kaliteleriyle karşılaşılabilir. 316 kalite içerisinde molibden bulunması özellikle klorür içeren ortamlarda korozyon direncini artırır. Bu nedenle farklı paslanmaz kalitelerinin birbirine karıştırılmaması önemlidir.
Parlak yüzey bir borunun mutlaka paslanmaz çelik olduğunu göstermez. Galvanizli karbon çeliği, alüminyum veya kaplamalı metal parçalar da parlak görünebilir. Temiz kesit ve malzemenin fiziksel özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.
Mıknatıs kontrolü ön ayrım için kullanılabilir ancak tek başına kesin sonuç vermez. Bazı paslanmaz çelik türleri mıknatısa belirgin tepki verebilir. Büyük miktarda malzeme bulunan sökümlerde alaşım analizinin yapılması daha güvenilir sınıflandırma sağlar.
Paslanmaz borular üzerindeki normal çelik kelepçeler, askılar ve bağlantı elemanları söküm sırasında ayrılmalıdır. Bu işlem paslanmaz malzemenin başka metallerle karışmasını önler.
Bağlantı ve Taşıyıcı Parçalardan Hangi Metaller Çıkar?
Boru sistemlerinde düz hatların yanında dirsek, tee, redüksiyon, manşon ve farklı bağlantı parçaları bulunur. Bu parçaların çoğu bağlı oldukları hattın çalışma şartlarına uygun metalden üretilir.
Boru askıları, konsollar, destek profilleri ve bağlantı plakaları ise genellikle yapısal çelikten oluşur. Geniş tesislerde çok sayıda destek elemanı kullanıldığı için bu parçaların toplam ağırlığı göz ardı edilmemelidir.
Çelik boru hurdası sökülürken destek konstrüksiyonunun da ayrı incelenmesi gerekir. Borunun paslanmaz olması, onu taşıyan askı veya profilin de paslanmaz olduğu anlamına gelmez. Birçok sistemde paslanmaz borular normal çelik konstrüksiyon üzerinde taşınır.
Galvaniz kaplı destek elemanlarında yüzeyde çinko bulunur ancak ana metal çeliktir. Paslanmaz bağlantılar veya farklı alaşımlı parçalar ise ayrı tutulmalıdır.
Isı ve soğuk yalıtımı amacıyla boru çevresinde taş yünü, cam yünü, kauçuk veya farklı izolasyon malzemeleri bulunabilir. Bu malzemeler metal değildir ve tartım öncesinde mümkün olduğunca ayrılmalıdır.
Özellikle eski tesislerde izolasyonun yapısı bilinmeden kontrolsüz söküm yapılmamalıdır. Söküm planı oluşturulurken borunun içeriği kadar çevresindeki kaplama ve yalıtım malzemeleri de dikkate alınmalıdır.
Çelik Boru Hattı Hurdasının Değeri Nasıl Belirlenir?
Boru hattının değeri öncelikle sökümden çıkan metallerin türüne ve net ağırlığına göre belirlenir. Karbon çeliği, paslanmaz çelik ve özel alaşımlı malzemelerin aynı şekilde değerlendirilmesi mümkün değildir.
Çelik boru hurdası içerisinde karbon çeliğinin miktarı yüksek olabilir ancak paslanmaz vana, flanş veya bağlantı parçalarının bulunması toplam metal dağılımını değiştirebilir. Bu nedenle farklı parçaların söküm sırasında ayrı sınıflandırılması gerekir.
Boru içinde kalan su, yağ, çamur veya proses maddeleri gerçek metal miktarını artırmaz. Dış yüzeydeki kalın izolasyon ve farklı kaplamalar da net ağırlığın dışında tutulmalıdır. Malzemenin temiz olması tartım ve sınıflandırmayı kolaylaştırır.
Söküm koşulları toplam değerlendirmede önemli rol oynar. Yüksek noktadan geçen borular, dar üretim alanları, büyük çaplı hatlar ve ağır vanalar kaldırma ekipmanı veya kontrollü kesim gerektirebilir.
Taşıma için uzun boruların uygun ölçülere getirilmesi de gerekebilir. Kesim planı hazırlanırken metal türlerinin birbirine karışmamasına ve kullanılabilir parçaların gereksiz yere zarar görmemesine dikkat edilmelidir.
Hurda fiyatları değerlendirilirken yalnızca hattın toplam tonajı değil, karbon çeliği ve diğer metal gruplarının gerçek miktarı esas alınır. Doğru sınıflandırılan bir boru hattında metal türleri ayrı belirlendiği için daha sağlıklı bir değer hesabı yapılabilir.
